• tr
  • en
  • de

Jedna Blacha na Kolekcję

Fundacja Muzeum Motoryzacji prowadzi działalność polegającą na upowszechnianiu wiedzy na temat starej motoryzacji oraz wspieraniu inicjatyw, które mają na celu zachowanie zabytkowych pojazdów dla przyszłych pokoleń. Impulsem do podejmowania tego rodzaju działań jest stale powiększająca się grupa polskich miłośników i posiadaczy pojazdów zabytkowych. Zgłaszane przez członków tego środowiska problemy i trudności z którymi się borykają, zwłaszcza te związane z prawnym aspektem posiadania pojazdu zabytkowego, przekonują o sensowności podejmowanych przez Fundację działań. W ramach prowadzonej działalności Fundacja współpracuje z Kancelarią Adwokacką Rafał Pliszka.

„Jedna blacha na kolekcję”

„Jedna blacha na kolekcję” jest kampanią społeczną Fundacji Muzeum Motoryzacji, stanowiącą odpowiedź na płynące ze środowiska posiadaczy pojazdów zabytkowych oraz miłośników starej motoryzacji liczne głosy krytyki odnośnie obowiązujących regulacji prawnych. Celem kampanii jest przekonanie ustawodawcy o potrzebie wprowadzenia zmian w przepisach dotyczących rejestracji pojazdów zabytkowych. Cel ten ma być pośrednio realizowany poprzez pogłębianie świadomości społecznej odnośnie obowiązujących w tym zakresie regulacji prawnych oraz możliwych do wprowadzenia rozwiązań. Inspirację dla kampanii stanowią przykłady pochodzące od naszych bliskich sąsiadów: Niemiec, Austrii i Szwajcarii.
 
Sens kampanii zawarty jest w jej haśle przewodnim – „jedna blacha na kolekcję”. Oznacza możliwość uzyskania jednego kompletu „ruchomych” tablic rejestracyjnych, ważnych dla całej kolekcji pojazdów zabytkowych (samochodów, motocykli), na podstawie jednej procedury rejestracji i jednorazowej opłaty. Opisanemu rozwiązaniu powinny odpowiadać zmiany w regulacjach dotyczących obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC).
Proponowane zmiany mają służyć przede wszystkim ułatwieniu zachowania dóbr kultury, którymi bez wątpienia są pojazdy zabytkowe. Ze względu na wpływ jaki wywarła i w dalszym ciągu wywiera idea poruszania się przy pomocy maszyny napędzanej silnikiem (w skrócie: idea motoryzacji) na współczesną kulturę, pojazdy zabytkowe jako materialne ślady tej idei, stanowią jedno z najcenniejszych świadectw czasów minionych.
 
Trudno zatem o lepszy sposób dokumentacji historii motoryzacji, niż ten który polega na zachowaniu najpopularniejszych produktów tej idei – samochodów i motocykli.

Obecne rozwiązania w Polsce

1. Procedura rejestracji pojazdu zabytkowego – obecne rozwiązania

1.1. Pojazd zabytkowy

Zgodnie z definicją ujętą w art. 2 pkt 39 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, t. jedn. ze zm., dalej: prd), pojazdem zabytkowym jest pojazd, który na podstawie odrębnych przepisów został wpisany do rejestru zabytków lub do wojewódzkiej ewidencji zabytków lub do inwentarza muzealiów. Odrębne przepisy, o których mowa w odesłaniu, to przepisy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2003 r. nr 162 poz. 1568, dalej: ustawa o zabytkach).
 
Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy o zabytkach, zabytek, a więc również pojazd zabytkowy, powinien stanowić świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, którego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Definicję pojazdu zabytkowego uzupełnia art. 6 ust. 1 pkt 2) lit. d) ustawy o zabytkach, który nakazuje poddać szczególnej ochronie (bez względu na stan zachowania) środki transportu dokumentujące poziom nauki i rozwoju cywilizacyjnego. Funkcja dokumentująca jest więc wyraźnie podkreślona przez ustawodawcę.
 
Może wydawać się zaskakujące, że wśród kryteriów określonych w ustawie, które decydują o tym czy pojazd stanowi zabytek, brak kryterium wieku. Takie rozwiązanie sprzyja pojawianiu się pojazdów z zabytkowymi tablicami nie zasługujących na taki status. Z drugiej jednakże strony, elastyczne przepisy umożliwiają uznanie za zabytkowe także replik zniszczonych/zaginionych pojazdów. Piękny przykład takiej repliki stanowi zaprezentowana w 2012 r. FSO Syrena Sport, stworzona przez inżyniera i mechanika – Mirosława Mazura. W sytuacji gdy nie zachował się żaden oryginalny egzemplarz Syreny Sport, wiernie odtworzona replika dokumentuje i stanowi jedyne, namacalne świadectwo polskiej myśli konstrukcyjnej tamtej epoki, bez względu na jej wiek.
Powyższy przykład dowodzi niezbicie, że zachowanie pojazdów zabytkowych służy interesowi ogółu (interesowi społecznemu). Znamienita funkcja jaką pełnią te pojazdy została podkreślona także przez akt prawny rangi ustawowej.
 
1.2. Procedura rejestracji

Procedura rejestracji pojazdu zabytkowego w Polsce wymaga od właściciela podjęcia szeregu dodatkowych czynności, które nie są przewidziane w przypadku rejestracji zwykłego samochodu.
Oprócz wymagań przewidzianych przez standardową procedurę, w przypadku pojazdu zabytkowego, zgodnie z art. 72 ust. 3 prd, do wniosku o rejestrację należy dołączyć dokument potwierdzający wpisanie pojazdu do wojewódzkiej ewidencji zabytków lub do rejestru zabytków lub do inwentarza muzealiów. Zwykle jest to wojewódzka ewidencja zabytków. W przypadku ewidencji wpis następuje na podstawie opinii rzeczoznawcy. Opinia ta w praktyce wydawana jest na podstawie kryteriów pozaustawowych (wytycznych organów ochrony zabytków, tj. Generalnego Konserwatora Zabytków i wojewódzkich konserwatorów zabytków). Kryteria te są następujące:
 
• wiek – co najmniej 25 lat,
• okres jaki upłynął od zakończenia produkcji – nie mniej niż 15 lat,
• posiadanie przez pojazd co najmniej 75% oryginalnych części.
 
Jednakże wytyczne, instrukcje, zarządzenia kierowane przez organy zajmujące się ochroną zabytków są aktami wewnętrznymi i wiążą wyłącznie organy podległe – nie mogą zatem stanowić źródła prawa dla obywateli. Brak określenia w przepisach powszechnie obowiązującego prawa jednolitych i jasnych kryteriów jakie spełniać powinien pojazd zabytkowy należy ocenić krytycznie.
 
Po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy, konieczne jest wypełnienie Karty Ewidencyjnej Zabytku Ruchomego składającej się dwudziestu rubryk (§11 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. z 2011 r. Nr 113 poz. 661) Wypełniając Kartę Ewidencyjną Zabytku Ruchomego należy podać m.in. informacje dotyczące materiału i techniki wykonania pojazdu, czasu powstania, stanu zachowania i najpilniejszych potrzeb konserwatorskich, historii pojazdu i prac konserwatorskich. Ponadto do Karty należy załączyć fotografie przedstawiające pojazd.
 
Opinię rzeczoznawcy i wypełnioną Kartę Ewidencyjną Zabytku Ruchomego wraz dokumentami pojazdu (jeżeli pojazd takowe posiada), należy dołączyć do wniosku o wpisanie pojazdu do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Wniosek rozpatruje wojewódzki konserwator zabytków. Pozytywne rozpatrzenie wniosku skutkuje wpisaniem pojazdu do ewidencji zabytków a zaświadczenie o wpisie będzie stanowić załącznik do wniosku o rejestrację pojazdu.
Kolejnym krokiem jest złożenie wniosku o przeprowadzenie badania co do zgodności pojazdu z warunkami technicznymi. Wniosek zawiera ponad 70 szczegółowych pytań dotyczących: danych identyfikacyjnych pojazdu, opisu technicznego, wymiarów i masy, silnika, układu napędowego, zawieszenia, koła i ogumienia, układu kierowniczego i hamulcowego, instalacji elektrycznej, danych eksploatacyjnych oraz informacji dodatkowych.
Badanie co do zgodności pojazdu z warunkami technicznymi (tzw. „przegląd wieczysty”) można przeprowadzić tylko na okręgowej stacji kontroli pojazdów (art. 83 ust. 1 pkt 2) lit. c) prd). Przeprowadzenie badania pozwala uzyskać niezbędne zaświadczenie o jego wykonaniu oraz protokół oceny stanu technicznego (§2 ust. 9 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 22 lipca 2002 r. w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów (Dz. U. 2007 r. Nr 186 poz. 1322, dalej: rozporządzenie).
 
Po rejestracji pojazd zabytkowy, jeśli nie jest wykorzystywany zarobkowo, nie podlega okresowym badaniom technicznym (art. 81 ust. 10 prd).
W wypadku gdy właściciel nie dysponuje dowodem rejestracyjnym, rejestracja pojazdu zabytkowego jest możliwa na podstawie oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, że właściciel nie posiada dowodu rejestracyjnego (art. 72 ust. 2b prd).
 
Pokonanie dodatkowych procedur (wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków, przeprowadzenie badania pojazdu co do zgodności z warunkami technicznymi) pozwala złożyć właściwy wniosek o rejestrację pojazdu. Procedurę rejestracji wieńczy uzyskanie specjalnych tablic barwy czarnej na żółtym tle zawierającej symbol pojazdu zabytkowego (§18 ust. 5 rozporządzenia). Pojazd zabytkowy, jeśli nie jest ujęty w rejestrze zabytków, figuruje w dwóch rejestrach: w Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz w wojewódzkiej ewidencji zabytków (art. 80a ust. 2 prd).
 
1.3. Pojazd kolekcjonerski

Z uwagi na lukę prawną, tj. brak w przepisach powszechnie obowiązującego prawa jasnych kryteriów pojazdu zabytkowego, rzeczoznawcy przy wydawaniu opinii częstokroć posługują się definicją pojazdu kolekcjonerskiego zawartą w przepisach prawa celnego. Zgodnie z Rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. UE L 1987.256.1) uzupełnionym o Notę Wyjaśniającą do sekcji XXI, dział 97 (Dz. U. UE. C. 2011.137.1) pojazdem kolekcjonerskim jest pojazd:
 
• zachowany w swoim oryginalnym stanie, bez znacznych zmian podwozia, układu kierowniczego lub hamulcowego, silnika itp.,
• co najmniej 30-letni oraz modelu lub typu, który nie jest już produkowany,
• stosunkowo rzadki,
• świadczący o znacznym postępie w rozwoju ludzkich osiągnięć albo ilustrujący okres rozwoju,
• nie stosowany w normalnym użytkowaniu do swojego oryginalnego celu,
• jest przedmiotem specjalnych transakcji poza normalnym handlem (aukcje dzieł sztuki),
 
alternatywnie:
– niezależnie od daty produkcji:
• pojazd biorący udział w wydarzeniu historycznym;
• pojazd wyścigowy, zaprojektowany, zbudowany i wykorzystany wyłącznie do zawodów i który osiągnął znaczące sportowe sukcesy w prestiżowych krajowych lub międzynarodowych wydarzeniach.
 
Zgodnie z przepisami unijnymi za pojazd kolekcjonerski nie może zostać uznana replika. Przykładowo, w świetle prawa unijnego, replika FSO Syreny Sport nie może zatem stanowić pojazdu kolekcjonerskiego (choć jest pojazdem zabytkowym).
Wymaga podkreślenia, że opisane kryteria dotyczące pojazdu kolekcjonerskiego mają zastosowanie wyłącznie w zakresie prawa celnego i nie powinny być traktowane jako kryteria pojazdu zabytkowego.
 
1.4. Pojazd historyczny

Pojazd zabytkowy, a więc wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków, stanowi pojazd historyczny w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniach odpowiedzialności cywilnej (OC), a to zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 11) lit. a) ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 392 t. jedn., dalej: ustawa o ubezpieczeniu OC).
 
Pojazd historyczny podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu OC na preferencyjnych warunkach. Dla takiego pojazdu możliwe jest zawarcie umowy ubezpieczenia krótkoterminowego, tj. na czas krótszy niż 12 miesięcy, jednakże nie krótszy niż 30 dni (art. 27 ust. 1 pkt 5) w zw. z ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu OC). Na marginesie należy dodać, że krótkoterminową umowę ubezpieczenia mogą zawrzeć także posiadacze pojazdów mających co najmniej 40 lat albo mających co najmniej 25 lat i które zostały uznane przez rzeczoznawcę za pojazd uniktowy lub mający szczególne znaczenie dla udokumentowania historii motoryzacji (art. 2 ust. 1 pkt 11) lit. b) i c) ustawy o ubezpieczeniu OC).
 
1.5. Ocena obecnych rozwiązań

Jak łatwo zauważyć, oprócz zwolnienia z obowiązkowych okresowych badań technicznych i możliwości krótkoterminowego ubezpieczenia OC, przepisy nie przewidują dalszych ulg dla właścicieli pojazdów zabytkowych. Pozostaje to w jawnej dysproporcji do wysiłków i nakładów jakie właściciele podejmują dla zachowania w oryginalnym stanie pojazdów stanowiących dobra kultury. Szczególną uciążliwość, zwłaszcza dla właścicieli kolekcji takich pojazdów, stanowi obowiązek rejestracji każdego pojazdu z osobna i towarzysząca mu konieczność przechodzenia dodatkowych procedur oraz uiszczania opłat z nimi związanych, a także konieczność ubezpieczenia każdego, tak zarejestrowanego pojazdu.
 
Co warte podkreślenia, pojazdy zabytkowe nie są używane w codziennym ruchu drogowym tak jak zwykłe pojazdy. Używa się ich głównie okazjonalnie, podczas wystaw, rajdów historycznych, imprez klubowych, specjalnych uroczystości – paradoksalnie funkcja środka transportu przestaje mieć główne znaczenie. Dodatkowo, w przypadku posiadania kolekcji pojazdów, z reguły w tym samym czasie w użyciu i tak pozostaje jeden pojazd, pozostałe, czekając w garażu lub na parkingu, nie uczestniczą w ruchu na drogach publicznych.
 
Powstaje zatem pytanie o celowość obejmowania odrębną procedurą rejestracji i obowiązkiem ubezpieczenia OC każdego pojazdu z osobna wchodzącego w skład kolekcji.
 
Zdaniem środowiska miłośników i posiadaczy zabytkowych pojazdów nietypowy sposób użytkowania wymaga stosownych regulacji prawnych, takich, które umożliwią utrzymanie kolekcji pojazdów zabytkowych bez ponoszenia nadmiernych i nieuzasadnionych kosztów. Zaoszczędzone w ten sposób środki mogłyby być przeznaczone na poszerzanie kolekcji lub dokonywanie niezbędnych prac konserwatorskich.
 
Rozwiązaniem postulowanym przez Fundację jest fakultatywna procedura rejestracji kolekcji pojazdów na jednym komplecie przemiennych tablic, ważnych dla każdego pojazdu wchodzącego w skład kolekcji. Procedura powinna być połączona z możliwością ubezpieczenia OC całej kolekcji wg stawki przewidzianej dla pojazdu o największej pojemności silnika. Nie są to rozwiązania zupełnie nowe – zostały przewidziane w ustawodawstwach innych państw, takich jak Niemcy, Austria i Szwajcaria.

Rozwiązania w sąsiednich państwach

2. Rozwiązania obowiązujące w sąsiednich państwach

2.1. Niemcy

W ustawodawstwie Niemiec oprócz standardowej, przypominającej polską procedury rejestracji (H-Kennzeichen), istnieje możliwość rejestracji pojazdów zabytkowych na specjalnych tablicach: rote 07er-Kennzeichen. Wygląd przykładowej tablicy został przedstawiony poniżej:
 

Na podstawie procedury związanej z uzyskaniem tablic rote 07er-Kennzeichen możliwa jest rejestracja całej kolekcji pojazdów, przy czym w skład kolekcji nie może wchodzić więcej niż 10 egzemplarzy. Wszystkie pojazdy muszą spełniać wymogi przewidziane dla pojazdów zabytkowych, tj. upływ 30 lat od pierwszej rejestracji, wierność oryginałowi, brak przeróbek – dopuszczalne są jedynie modyfikacje proekologiczne, dobry stan pojazdu, status dobra kultury.
 
Tablice rote 07er-Kennzeichen są „przemienne” i w razie potrzeby można je przełożyć do innego pojazdu. Co istotne, w ruchu może znajdować się tylko jeden pojazd. Koszty rejestracji są ujednolicone, jednolita jest również stawka podatkowa, która wynosi 192 euro dla całej kolekcji samochodów bez względu na pojemność silnika (odpowiednio 46 euro dla motocykli). Wraz z tablicami właściciel otrzymuje czerwona książeczkę rejestracji zawierającą dane wszystkich pojazdów z kolekcji. Podobnie jak dowód rejestracyjny w przypadku zwykłych tablic, kierowca musi mieć książeczkę zawsze przy sobie.
 
Tak zarejestrowany pojazd może być używany tylko w zgodnie ze specjalnym reżimem, tzn. nie może być używany na co dzień, a jedynie podczas transportu na wystawy, podczas rajdów historycznych, podczas jazd próbnych, technicznych oraz w razie uzasadnionej potrzeby. Kierowca ma obowiązek prowadzić dziennik podróży. Ponadto pojazd nie może być zaparkowany na drogach publicznych, dlatego też, w razie uzasadnionego podejrzenia, organ rejestracji wymaga oświadczenia o posiadaniu prywatnego parkingu. Zabronione jest również komercyjne wykorzystywanie pojazdów.
 
2.2. Austria i Szwajcaria

Analogiczne rozwiązanie wprowadzono w Austrii– z pewnymi odrębnościami. Pojazdem zabytkowym jest każdy pojazd wyprodukowany przed 1956 r. oraz pojazd mający więcej niż 30 lat, wpisany na listę pojazdów historycznych. Procedura rejestracji umożliwia równoczesną rejestrację do trzech pojazdów, przy czym podobnie jak w wariancie niemieckim w ruchu może być tylko jeden. Istnieje możliwość jednoczesnego ubezpieczenia kilku pojazdów i uiszczania jednej opłaty, której wysokość jest określana na podstawie wartości najdroższego pojazdu. Wyglądem tablice rejestracyjne nie różnią się od standardowych.
 
Pojazd zabytkowy nie może być używany częściej niż 120 dni w roku, a motocykl 60 dni w roku. Kierowca ma obowiązek prowadzenia dziennika podróży i zapisywania każdego wyjazdu, wraz z datą, miejscem postoju, celem i liczbą przejechanych kilometrów. Interesującym obostrzeniem wynikającym z zasad ubezpieczenia pojazdów zabytkowych, jest wymóg by prowadzący pojazd miał co najmniej 25 lat.
 
W przypadku Szwajcarii, jeden komplet tablic rejestracyjnych może być przydzielony dla kilku pojazdów. Odpowiednio jedno ubezpieczenie może obejmować wszystkie wchodzące w skład kolekcji pojazdy. Pojazd zabytkowy nie może być użytkowany zarobkowo ani pozostawać w ciągłym użyciu. Maksymalny roczny limit kilometrów zawiera się w granicach od 2-3 tys. km albo od 50 – 60 godzin.

Postulowane zmiany

Przytoczone przykłady powinny posłużyć za wzór dla polskiego ustawodawcy i asumpt do wcielenia podobnych rozwiązań w polskim systemie rejestracji pojazdów zabytkowych. Rozwiązaniem szczególnie rekomendowanym przez Fundację jest rejestracja całej kolekcji pojazdów (min. dwóch egzemplarzy) na jednym komplecie przemiennych tablic, w drodze jednorazowej procedury rejestracji, połączonej z możliwością dodawania do kolekcji kolejnych pojazdów wpisanych do ewidencji lub rejestru zabytków, ale już bez konieczności ich osobnej rejestracji. Ponadto dla kolekcji powinien obowiązywać jednolity system ubezpieczenia OC, obejmujący wszystkie pojazdy wchodzące w jej skład. Wysokość opłaty za ubezpieczenie powinna być ustalana wg największej pojemności silnika wśród pojazdów należących do kolekcji.
 
Oprócz rozwiązań dotyczących rejestracji kolekcji pojazdów, zmian wymaga proces uznawania pojazdów za zabytkowe. Szczególnie niezrozumiały jest brak w przepisach powszechnie obowiązującego prawa jasnych kryteriów określających jaki pojazd może nosić dumne miano zabytkowego. Nie muszą to być kryteria wyłącznie oparte na wieku pojazdu, przykładowo mogą one dotyczyć udziału pojazdu w ważnych wydarzeniach historycznych lub osiągnięcia przez pojazd znaczącego wyniku sportowego w prestiżowych zawodach. Wydaje się, że luki prawnej nie może zastąpić wyłącznie praktyka, gdyż sprzyja ona nadużyciom i prowadzi niejednokrotnie do absurdalnych decyzji. Dlatego umożliwienie właścicielom rejestracji kolekcji pojazdów musi być poprzedzone uregulowaniem także tej kwestii.
 
Na marginesie zaprezentowanej oceny obowiązującego stanu prawnego, warto zaznaczyć, że skoro prawo przewiduje możliwość rejestracji pojazdów na tablicach „indywidualnych”, zawierających fantazyjne określenia (§18 ust. 4 rozporządzenia), tym bardziej przedstawiona przez Fundację propozycja zmian, która uwydatnia w głównej mierze potrzebę ochrony dziedzictwa kulturowego, powinna zostać wcielona w życie. Bezsporne bowiem jest, że w interesie całego społeczeństwa a nie tylko właścicieli, leży zachowanie materialnych śladów rozwoju idei motoryzacji, która wywarła tak znaczący wpływ na kształt współczesnej kultury.